قازی که‌سایه‌تییه‌کی دۆخناس وزیره‌ک وخاوه‌ن ناو وبوو وبه‌په‌سندکردنی ئه‌ندامه‌تی کۆمه‌ڵه‌ی ژ-ک و دواتر حیزبی دێموکراتی کوردستان، هێزێکی زیاتری به‌خشی به‌ سه‌رهه‌ڵدان ودرێژه‌دانی ئازادی خه‌ڵکی کوردستان.
دوکتۆر خه‌لیقی



1. زه‌مینه‌ی سیاسی، ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تی پێک هاتنی کۆماری کوردستان له‌ ناوچه‌دا چی بوو؟

وه‌ک ده‌زانین، له‌ له‌کۆتاییه‌کانی چه‌رخی18دا، له‌ئوروپا وبه‌تایبه‌ت له‌فه‌رانسه‌، راپه‌رینێکی کۆمه‌ڵاتی وره‌وشنبیری گلیک مه‌زن هاته‌ئاراوه‌ وله‌وپێوه‌ندییه‌دا، بانگجاڕی مافی هاووڵاتیان له‌مه‌رپاراستنی مافی تاک وکۆ ویه‌کسانی نێرومێ وئازادی به‌یان وچیکردنی ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی و... له‌وبانگجاڕه‌دا، گونجا ودواتر جووه‌ نێوساسای بنه‌ڕه‌تی وڵاتی فه‌رانسه‌وه‌و 150 ساڵ پێش، به‌هۆ باڵوێژی ئێران موستشارالدوله‌وه‌ وه‌رگێڕدرا وهاته‌ نیوئه‌ده‌بیاتی خه‌ڵکی ءیرانه‌وه‌. داستانی دروستکردنی پارله‌مان وده‌سه‌ڵاتی مه‌شروته‌ وململانێ، شه‌رێعه‌تخوازان ومه‌شروته‌خوازان، گه‌لێک دوورودرێژه‌ وبۆ باسێکی تایبه‌تی ده‌بێ. که‌وابوو پێکهاتنی نه‌ته‌وه‌-ده‌وڵت، وه‌ک بناخه‌ی ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وایه‌تی، که‌به‌ری رینسانس بوو، که‌وته‌ مشکی خه‌ڵکی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوین وپێش وپاش شه‌ڕی یه‌که‌می جیهانی، کوردیش، تێکۆسا سازی خۆی له‌وپێوه‌ندییه دا ‌و به‌و مه‌به‌ست چێ بکا. دوای شه‌ڕ وداپڵۆسینی ئیمپراتوری عوسمانی ودابه‌شکردنی کوردستان وسته‌می ره‌زاخانی وانگلیس وئاتورک، چه‌ندین راپه‌ڕین له ‌لاین خه‌ڵکی کوردستانه‌وه‌، هاته‌ئاراوه‌. وه‌ک راپه‌ڕینی شێخی نه‌هری، شێخ سه‌حیدی پیران، پیک هاتنی کۆماری ئارارات وشۆڕشی شێخی نه‌مر له‌سلێمانی وسمکۆ له‌رۆژ هه‌ڵات. پێش شه‌ڕی دووه‌م، له‌ساڵی 1938دا رێکخراوی ئازادیخوازی کوردستان له‌مهاباد ودواترکۆمه‌ڵه‌ی ژ-ک له‌دایک بوون وگه‌لیک چالاکی دیکه‌ بۆ وه‌ده‌ست هێنانی مافی نه‌ته‌وایه‌تی هانتنه‌ئاراوه‌. له‌راستیدا، پێکهاتنی حیزبی دموکراتی کوردستان وکۆماری کوردستان، به‌ری ئه‌م پێسه‌کی وپێشینیانه‌ بوو ووه‌ڵامیک بوو بۆ داخوازه‌ مرۆڤی ونه‌ته‌وایه‌تییه‌کانی نه‌ته‌وه‌که‌مان. دیاره‌ راماڵینی ده‌سه‌ڵاتی نگریسی ره‌زاشاش، زه‌مینه‌ی بۆ ڕاگه‌یاندنی کۆمار خۆ شکرد.

2. زه‌مینه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی کامه‌ بوو؟

لێڕه‌شدا، وله ‌ئاکامی سه‌رهه‌ڵدانی، شه‌ڕی دووه‌مدا وپێکهێنانی به‌ره‌ی دژی فاشیسم وبه‌رزکردنه‌وه‌ی درۆشمی ئازادیخوازی وهه‌وڵدابۆ سه‌رکۆتکردنی سته‌می چه‌شنی ئاڵمانی هیتلێری، زه م‌ینه‌یه‌کی جیهانی له‌باری بۆ جاڕدانی ئازدیخوازی وگه‌یاندنی ده‌نگی سته‌ملێکراوی رۆڵه‌کانی گه‌لی کورد، فه‌راهه‌مکرد که‌هه‌رچه‌ند، ده‌رنگ وه‌خۆ که‌وتین، به‌ڵام بنه‌مایه‌کی نێونه‌ته‌وه‌یی بۆ ره‌وابوونی داخوازه‌کانی گه‌ل وله‌قاودانی سته‌مکاری دیکتاتۆره‌داگیرکه‌ره‌کانی کوردستان، فه‌راهه‌م کرد.

3. نه‌خشی شه‌هید قازی محه‌ممه‌د وه‌ک خۆی که‌ ڕێبه‌ری حیزب بوو و حیزبی دێمۆکڕات له‌و په‌یوه‌ندیه‌دا چی بوو؟

قازی که‌سایه‌تییه‌کی دۆخناس وزیره‌ک وخاوه‌ن ناو وبوو وبه‌په‌سندکردنی ئه‌ندامه‌تی کۆمه‌ڵه‌ی ژ-ک و دواتر حیزبی دێموکراتی کوردستان، هێزێکی زیاتری به‌خشی به‌ سه‌رهه‌ڵدان ودرێژه‌دانی ئازادی خه‌ڵکی کوردستان. به‌تایبه‌ت له‌که‌مکردنه‌وه‌ی کێسه‌ی سه‌رۆک عه‌شیره‌ت وناوجه‌وبازاڕی وئاغاکاندا، ده‌وری هه‌بوو. به‌ جۆرێک شێوه‌یه‌ک له ‌ئاشتی نه‌ته‌وه‌یی، سازدا.

4. ئایا کۆماری کوردستان ولامێک بوو به‌ داخوازه‌ عه‌ینی و راسته‌قینه‌کانی خه‌ڵکی کورد یان به‌ری بارودۆخی له‌ نه‌کاوی شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی بوو؟

وه‌ک له‌شیکردنه‌وه‌ی پرسیاری یه‌که‌مدا ئاماژه‌م پێکرد، ئه‌وکۆماره‌ وه‌ڵامێک بوو بۆ ویست وخواست وئاره‌زووه‌ له‌مێژینه‌کانی نیشتمانپه‌روه‌ران وئه‌ویندارانی ئازادی خاک وخه‌ڵک.

5. یه‌کیه‌تی سۆڤیه‌ت و کۆماری ئازه‌ربایجان له‌ پێک هێنانی کۆماری کوردستان چ ده‌ورێکیان هه‌بوو؟
6.
دیاره‌، سۆزی یه‌کیه‌تی سوڤییه‌ت وپێکهاتنی کۆماری ئاذربایجان، وبه‌تایبه‌ت بوونی سوپای ئه‌ووڵاته‌ وبه‌رنگاری له‌گه‌ڵ هێرشی داگیرکه‌رانه‌ی سوپای حکومه‌تی ناوه‌ندی وتێکدانی بارودۆخی چوارساڵ خۆدموختاری له ‌ناوچه‌دا، له ‌راگه‌یاندنی کۆماروبه‌رده‌وامیدا،ده‌وری کاریگه‌ری هه‌بوو.

7. کۆماری کوردستان کۆمارێکی سه‌ربه‌خۆ بوو یان خودموختار، به‌ڵگه‌کان کامانه‌ن؟

به‌وته‌یه‌ک سه‌ربه‌خۆ بوو، چونکه‌ له‌ناوچه‌دا، ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی له‌ئارادا نه‌بوو. خۆدموختار بوو، چوونکه‌ هیواداربوون، به‌هۆ ئه‌وهه‌لومه‌رجه‌وه‌ بتوانن، هه‌ندیک له‌ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندیان پێبدری وبتوانن، له‌چوارچێوه‌ی ئێرانێکی گۆیا دێموکراتیکدا، کاروباری ناوچه‌ هه‌ڵسووڕینن.

8. ده‌ستکه‌وته‌کانی کۆماری کوردستان بۆ گه‌لی کورد چی بوو، گرینگرینیان کامه‌ بوو؟

یه‌که‌م ده‌سکه‌وت، باش خویندنه‌وه‌ دۆخه‌که‌ بوو له‌ لایه‌ن کۆمیته‌ی ناوه‌ندی حیزبی دیموکراتی کوردستانه‌وه‌، دووه‌م پێک‌هێنانی کیانیکی نه‌ته‌وه‌یی به‌و چه‌شنه‌ ویه‌که‌مجار له ‌هه‌موو کوردستاندا، سییه‌م نرخدانی زۆر بۆپه‌روه‌رده‌وفیرکردن وزانست وچالاکی لاوان وژنان و هه‌ر وه‌ها هه‌وڵدان بۆ گرێدانی باری ئابووری ناوچه‌ به ‌ئاڵوێر و ئابووری دراوسێیه‌کانیه‌وه‌.


………..
ئاماده‌ کردنی ساڵه‌ نه‌ڵۆسی
2009-01-28

RSS

چاپ کردن/Print