روز 21 مارس 1948 محمد علی جناح، رئیس جمهوری وقت پاکستان، اعلام کرد که تنها زبان رسمی در پاکستان غربی و شرقی زبان اردو است. مردم در پاکستان شرقی (بنگلادش کنونی) که زبان اصلیشان بنگالی است دست به‌ اعتراض زدند. روز 21 فوریه 1952 دانشجویان در شهر داکا که اینک پایتخت بنگلادش است دعوت به یک راهپیمایی عمومی کردند. نویسندگان، خبرنگاران، محققان، سیاستمداران و دانشجویان همراه با اقشار دیگر جامعه در این تظاهرات شرکت کرده و به‌ شیوه‌ای مسالمت آمیز اعتراض وسیع خود را به اخذ این تصمیم ابراز داشتند. این حرکت مسالمت آمیز با آتش پلیس پاکستان روبرو شد و در نتیجه صدها نفر دستگیر شدند و تعداد زیادی جان خود را برای حفظ زبان مادریشان از دست دادند. این حرکت اعتراضی بزرگ رژیم پاکستان را مجبور به عقب‌نشینی کرد و از آن تاریخ تاکنون این روز به عنوان روز پیروزی زبان بنگالی و به عنوان یادبود قربانیان مبارزه برای حفظ زبان مادری در بنگلادش جشن گرفته میشود. لازم به‌ ذکر است که مبارزه برای حفظ زبان مادری و دمکراسی در نتیجه باعث استقلال بنگلادش بوسیله شیخ مجبور رحمان، اولین رئیس جمهور بنگلادش و بنیانگذار اتحادیه اوامی Awami))، شد. او در یک کودتای نظامی در سال 1975 کشته شد و تمام اعضای خانواده‌اش به‌ غیر از دو دختر او به‌ قتل رسیدند. یکی از دختران او بنام شیخ حسینه وازد سال 2008 طی یک انتخابات دمکراتیک به عنوان نخست وزیر بنگلادش قدرت را بدست گرفت.
زبان ابزار انسانها برای ارتباط، ابراز افکار، احساسات، دانش ، خاطرات و ارزشها است. زبان وسیله اصلی انتقال فرهنگ و میراث معنوی و ضرورتی سرنوشت ساز برای حفظ هویت فردی، گروهی و ملی است. در جهان نزدیک به 6700 زبان مختلف وجود دارد که نیمی از آنان در خطر نابودی و فراموشی قرار دارند. برای جلوگیری از این امر یونسکو میخواهد از طریق گسترش همکاریهای بین‌المللی توجه جامعه بشری را به این واقعیت جلب کند و از همه کارشناسان و مسئولان میخواهد که راه حلهای تازه‌ای برای مقابله با این مشکل جستجو کنند. . حفاظت از زبانهای در معرض خطر نابودی برای حفظ تنوع فرهنگی در جهان امری بسیار مهم است. به همین دلیل یونسکو روز 21 فوریه را به‌ عنوان روز جهانی زبان مادری تصویب کرده است.
بر اساس بند 1 منشور حقوق بشر سازمان ملل همه‌ انسانها آزاد بدنیا آمده‌اند و از ارزش و حقوق یکسان برخوردارند. تحقیقات زیادی در مورد اهمیت زبان مادری در رشد فکری و شکل گرفتن شخصیت و هویت اطفال صورت گرفته است. در کتاب "برخورد فرهنگ و زبان" آمده است که زبان و فرهنگ با هم پیوندی نزدیک دارند و انسان از طریق زبان میتواند به دانش و تجربیات نسلهای قبل از خود دسترسی یابد. در گزارشی که اداره مدارس سوئد بنام "زبان بیشتر، امکانات بیشتر" منتشر کرده است از اهمیت زبان بعنوان وسیله ابراز فرهنگ، تعلقات و ارزشهای انسان یاد شده است. زبان و هویت همچون زبان و قدرت فراگیری به هم وابسته‌‌اند. در کشور سوئد حق تدریس به زبان مادری برای تمام اقلیتهایی که زبان مادریشان سوئدی نیست وجود دارد. در کتاب "سوئدی چون زبان دوم" بر اهمیت امکان رشد و پیشرفت زبان مادری تاکید فراوانی شده است. به‌ نظر محققان تسلط به زبان مادری قدرت فراگیری اطفال را افزایش میدهد و همچنین باعث تقویت حس اعتماد به‌ نفس و شکل گیری هویت فردی اطفال میشود.
بر اساس پژوهشهای انجام شده در کتاب "بچه با زبانهای متعدد" برخورد معلمان با دانش آموزانی که زبان مادری دیگری به غیر از سوئدی دارند از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و تشویق معلمان در استفاده از زبان مادری نزد شاگردان بعنوان امری پر ارزش و طبیعی یاد شده‌ است. اگر به دانش آموزان فضای استفاده از زبان مادری در مدارس داده شود آنها میتوانند آسانتر از زبانهای دیگر نیز استفاده کنند.

علیرغم منشور حقوق بشر در مورد ارزش و حقوق یکسان انسانها در جامعه و کلیه تحقیقات انجام شده در ضرورت استفاده و رشد زبان مادری رژیمهای حاکم بر ایران همواره تلاش کرده‌اند که از طریق ممنوع کردن تدریس زبان مادری ملتهای غیر فارس و اجباری کردن زبان فارسی به عنوان زبان رسمی در ایران از تعلقات ملی و هویت ملی ملتهای غیر فارس در ایران جلوگیری کنند. با نگاهی به مبارزات ملتهای مختلف ایران بخصوص ملت کرد میتوان به آسانی دریافت که این تلاشها نه‌ فقط آموزان نتوانسته است به خواست غیر انسانی این رژیمها جامعه عمل بپوشاند بلکه ضرورت باور و ایمان به هویت ملی را در ملتهای تحت ستم ایران بیشتر تقویت کرده است. بر مبنای باور به این ضرورت است که ملت کرد سالها است برای حفظ هویت ملی خود میکوشد و تنها راه نجات را در احقاق حق تعیین سرنوشت و سهیم بودن در قدرت سیاسی میداند.
امسال که عنوان روز جهانی زبان مادری "نزدیکی فرهنگها" است جای خود دارد که روشنفکران و باورمندان به دمکراسی و حقوق بشر در ایران به پشتیبانی از ملتهای غیر فارس ایران برخیزند و برای احقاق حقوق ملی این ملیتها و از جمله حق آموزش به زبان مادری آنان را در این مبارزه همراهی کنند.

شکوفه قبادی
2010-02-19
سوئد

ماخذ:
سوئدی چون زبان دوم، Svenska som andra språk, Hyltenstam K. (2004)
بچه‌ با زبانهای متعدد، Barn med fler språk, Ladberg, G. (1996)
برخورد زبان و فرهنگ، Kultur och språkmöten, Nauclér, K. (1988)
زبان بیشتر، امکانات بیشتر، Fler språk- fler möjligheter, Skolverkets rapport (2003)